آداب و رسوم

آداب و رسوم

پاسخا (Paskha)

در روسیه «عید پاک» یا «پاسخا»، یکی از بزرگ ترین عیدهای مسیحیان است .در این روز بود که حضرت مسیح پس از این که در اورشلیم شکنجه و مصلوب شده بود، دوباره زنده شد .عید پاک در روسیه، از جهاتی شبیه «عید فطر» مسلمانان است، چون پایان یک دوره روزه‌داری است که از بعد از «جشن ماسلنیتسا» شروع شده بود.
ماسلنیتسا (Maslenitsa) جشن یک هفته‌ای است که در اسفند ماه برگزار می‌شود. این جشن نماد پایان زمستان و فرا رسیدن بهار است و می‌توان آن را «نوروز اسلاوی» نامید. ماسلنیتسا ریشه‌های باستانی و غیرمذهبی دارد و تا قرن ۱۴ میلادی تقریبا همزمان با نوروز ایرانی برگزار می‌شد. اما به مرور زمان با باورهای مذهبی کلیسای ارتودوکس آمیخته شده.
فاصله ۷ هفته‌ای بین «ماسلنیتسا» تا «پاسخا»، دوره «روزه بزرگ» است که مومنان مسیحی کل این مدت را روزه می‌گیرند. روزه داران مسیحی به خود گرسنگی نمی‌دهند و عمد تا فقط از خوردن محصولات حیوانی (گوشت، تخم مرغ و لبنیات و…) خودداری کرده و تا بتوانند در مجالسی که در آن رقص و پایکوبی باشد شرکت نمی‌کنند.
توضیح این که در مسیحیت ارتودوکس، ۴ دوره روزه داری ۱ تا ۷ هفته ای وجود دارد که «روزه بزرگ» اولین دوره آن است. به طور کلی مسیحیان ارتودوکس معتقد، چیزی حدود ۴ تا ۵ ماه در سال را روزه می‌گیرند.
در جریان عید پاک («پاسخا») مسیحیان ارتودوکس روسیه، چند روز قبل (پنج شنبه) کیکی به نام «کولیچ» پخته یا تهیه می کنند و روز شنبه آن را برای متبرک کردن به کلیسا می برند تا برای مراسم روز یکشنبه آماده باشد. همین طور رسم است که روز پنج شنبه در کلیسا به گناهان خود اعتراف کنند.
بر خلاف مسیحیان کاتولیک که به صورت ناشناس اعتراف می کنند، ارتودوکس ها چهره به چهره در برابر کشیش خود گناهان خود را بر می شمرند. از دیگر تفاوت‌های ظاهری بین مذهب کاتولیک و ارتودوکس این است که بر خلاف کلیساهای کاتولیک، در کلیساهای ارتودوکس، صندلی وجود ندارد و کل مراسم مذهبی سرپا انجام می‌شود.
شنبه شب در کلیساهای جامع هر شهری، مراسم طولانی برگزار می‌شود که معمولا به طور مستقیم از تلویزیون پخش می‌شود. مهم‌ترین این مراسم در مسکو و در «کلیسای جامع مسیح منجی» است و با حضور مقامات دولتی برگزار می‌شود.
در جریان این مراسم، کشیشان و خدمه و مردم، از کلیسا خارج شده و با آدابی خاص، چند بار به صورت دسته جمعی به دور کلیسا (یا فاصله بین دو کلیسا و صومعه) را پیاده طی می‌کنند.
به این دسته های مذهبی در روسیه «کرِستنی خُد» (Krestniy Khod) گفته می‌شود. «کرِستنی خُد» همیشه با حمل فانوس، پرچم‌های مذهبی و از همه مهم‌تر، تمثال‌های حضرت مسیح («ایکون») همراه است.
در داخل کلیسا، مردم با گفتن این جمله که «مسیح دوباره زنده شد» سه بار همدیگر را می بوسند و طبق سنت، کشیش، تکه‌های کوچک نان را در ظرف شراب فرو کرده و در دهان حاضران در مراسم که در صف ایستاده‌اند می‌گذارد. نان و شراب نماد تن و خون حضرت مسیح است.
در این شب، مردم از آتشی که از مقبره حضرت مسیح در اورشلیم آورده شده شمع روشن کرده و سعی می‌کنند آن را به خانه ببرند. مومنان تا صبح در کلیسا بیدار می‌مانند و عبادت می‌کنند.
روز یکشنبه که همان عید «پاسخا» است، تخم مرغ رنگی که از قبل آماده کرده بودند و «کولیچ» (کیک مخصوص عید پاک) و همین طور پنیر شیرین مزه خاصی به نام «پاسخا» را روی میز چیده و در کنار خانواده و دوستان جشن می گیرند.
معمولا روی کیک «کولیچ» و «پاسخا» (که فقط در عید پاک می خورند) حروف XB دیده می شود که اول عبارت «مسیح از مرگ برخاست و زنده شد.» گرفته شده.
بچه ها و حتی بزرگ ترها با تخم مرغ ها بازی می‌کنند تا ببینند تخم مرغ چه کسی زودتر می‌شکند، همدیگر را می بوسند و به پیاده روی و بازدید دوستان و اقوام می‌روند.
یکشنبه قبل از عید پاک، عید«یکشنبه بیدمشک» است که آن هم مراسم جالبی دارد.

نویسنده: بهروز بهادری فر

جشن ماسلنیتسا (Maslenitsa)

ماسلنیتسا (Maslenitsa) جشن یک هفته ای است که در اسفند ماه (بین اواخر فوریه و اوایل مارس) در روسیه و کشورهای اسلاونژاد مثل بلاروس و اوکراین برگزار می شود.
این جشن آیینی، در واقع نماد پایان زمستان و فرا رسیدن بهار است و می توان آن را «نوروز اسلاوی» نامید.
ماسلنیتسا ریشه های باستانی و غیر مذهبی دارد و تا قرن ۱۴ میلادی تقریبا همزمان با نوروز ایرانی برگزار می شد. اما با گذشت زمان، با مراسم و باورهای مذهبی کلیسای ارتودوکس آمیخته شده. در این هفته، مومنان از خوردن گوشت منع شده اند و آخرین هفته ای است که می توانند محصولات لبنی و تخم مرغ بخورند. به همین دلیل به این جشن «هفته پنیر» هم گفته می شود.
بلافاصله بعد از ماسلنیتسا، «روزه داری بزرگ» چهل روزه آغاز می شود که طی آن باید نه تنها از خوردن گوشت، بلکه از کلیه محصولات حیوانی، موسیقی تند و رقص و پایکوبی امتناع کرد. روزه بزرگ به «عید پاک (ایستر) » ختم می شود که زنده شدن حضرت مسیح پس از مصلوب شدن را جشن می گیرند.مهمترین نماد این جشن «بلینی» (Blini)، نوعی پنکیک نازک و از غذاهای ملی روسیه است که چون گرد و گرم و زرد رنگ است، نماد خورشید محسوب می شود. ضمن این که برای مومنان آخرین فرصت خوردن شیر و تخم مرغ قبل از چهل روز روزه داری است.
ماسلنیتسا روز دوشنبه شروع می شود و هر روز هفته آداب و رسوم و برنامه های خاص خودش را دارد و اوج آن روزهای پنج شنبه، جمعه و شنبه است. در این روزها به دید و بازدید بزرگ ترها می روند و «بلینی» خانگی درست کرده و می خورد، گلوله برف بازی کرده و به فقرا کمک می کنند.
همین طور رسم است که آدمک های چوبی با صورت گرد از جنس حصیر به نام «بانو ماسلنیتسا» درست کرده و روز آخر آتش می زنند که در واقع نماد پایان دادن به زمستان است.
یکشنبه، یعنی روز آخر این جشن هم، رسم است که مردم، کوچک و بزرگ، حضوری یا تلفنی و پیامکی از هم عذرخواهی و طلب بخشش می کنند.
برای خیلی از روس ها، این جشن یادآور بوی خوش «بلینی»، مهمانی و دور هم نشینی های شبانه، سماورهای جوشان، زنگ ناقوس کلیسا، برف بازی، کارناوال های شادی و بازارهای مکاره است.

نویسنده: بهروز بهادری فر

روز زن در روسیه (Woman’s day)

در روسیه هم مثل خیلی از کشورها، هشتم مارس، روز زن است.
بر خلاف روز مرد (۲۳ فوریه)، در روز زن، بازار گل و شکلات و هدیه داغ می‌شود. در محیط کار هم روز زن را جشن می‌گیرند و گاهی دفتر را تزیین می‌کنند و به خانم ها گل و کادو هدیه می‌دهند.
نماد روز زن در روسیه، از دوران شوروی به این طرف، گل خوشه ای و زرد رنگ «اقاقیای نقره ای» است که در روسیه به آن «میموزا(Mimosa) » می‌گویند. این گل در شمال ایران هم به وفور پیدا می‌شود، هرچند که بومی استرالیا است.
در این روز هدیه دادن گل لاله هم بسیار مرسوم است. هم روز مرد و هم روز زن در روسیه تعطیل است. امسال دوشنبه را هم که بین تعطیلات آخر هفته (شنبه و یکشنبه) و سه شنبه بود تعطیل کردند.
با این توضیح که در روسیه اگر بین تعطیلات را به خاطر رفاه مردم تعطیل کنند، به جایش مردم یه روز تعطیل دیگر (معمولا شنبه) سر کار می‌روند. جمعیت زنان در روسیه ۱۰ میلیون بیشتر از جمعیت مردان است. به عبارت دیگر، به ازای هر ۱۰۰ مرد، ۱۱۵ زن در روسیه زندگی می‌کند. در مقام مقایسه، جمعیت زنان در ایران، ۱ میلیون کمتر از مردان است. یا به عبارتی، به ازای هر ۱۰۰ مرد، ۹۷ زن در ایران زندگی می‌کند.
شاید به همین دلیل باشد که در روسیه بیشتر زن می‌بینید تا مرد. به خصوص که خانم‌های روسی به طور تاریخی سختکوش و اهل کار هستند و در اکثر محیط‌های کاری، تعداد خانم‌ها بیشتر از مردان است. خانم‌های روس در مشاغل سختی مثل برفروبی و رفتگری هم فعال هستند، هرچند که تقریبا ۱۰۰ درصد مردم روسیه، چه زن و چه مرد، باسوادند.
شاید به دلیل استقلال مالی خانم‌ها باشد که مردسالاری در روسیه کمرنگ است. با این وجود، رتبه روسیه در خشونت خانگی رتبه بسیار بدی است. با توجه به این که عمر مردان کمتر از خانم هاست (که یکی از دلایل عمده آن مصرف زیاد الکل عنوان می‌شود) روسیه با بحران «بابوشکا» های تنها روبرو است. «بابوشکا (Babushka) » به روسی یعنی مادربزرگ یا خانم مسن.
اکثر این خانم ها صاحبخانه هستند (به دلیل خصوصی سازی بعد از شوروی) و حقوق بازنشستگی می‌گیرند، اما درصد قابل توجهی از آن ها دست تنها هستند و فامیل و خانواده ای ندارند.
به همین دلیل همسایه ها به این خانم‌های مسن رسیدگی می‌کنند و در موارد زیادی، بعد از فوت آن خانم، خانه او را به ارث می‌برند.
حتی در دورانی شرکت‌هایی به وجود آمده بودند که با این خانم‌ها قرارداد می بستند تا در قبال پرستاری و نگهداری و پرداخت مبلغی ماهانه، بعد از فوتشان خانه را به ارث ببرند.
نویسنده: بهروز بهادری فر

چهار دوره روزه داری سال در روسیه 

از ۲۸ نوامبر دوره ۶ هفته روزه داری مسیحیان ارتودوکس روسیه آغاز می شود که تا ۶ ژانویه سال بعدی میلادی، یعنی یک روز قبل از کریسمس به روایت مسیحیان ارتودوکس روسیه (۷ ژانویه) ادامه دارد.
معتقدان ارتودوکس، در طول مدت روزه داری از خوردن محصولات حیوانی مانند گوشت و لبنیات و تخم مرغ امتناع کرده و وقت بیشتری را به عبادت و خودسازی اختصاص می دهند.
در مذهب ارتودوکس روسیه، ۴ دوره روزه داری وجود دارد و معتقدان در مجموع بین ۴ تا ۵ ماه از سال را روزه می گیرند.
در طول دوران روزه داری، بعضی از رستوران ها، منوی مخصوص روزه داران عرضه می کنند تا مشتریان روزه دار را هم از دست ندهند.
بر خلاف تصور رایج، و با وجود ۷۰ سال سرکوب مذهب و تخریب اماکن مذهبی در دوران شوروی، امروزه حدود نیمی از مردم روسیه پیرو مسیحیت هستند و باورهای مذهبی در بین جمعیت قابل توجهی از مردم مورد احترام است.
کلیساها و صومعه ها، هنوز هم از مهم ترین جاذبه های هر شهر و روستا هستند و «تمثال» های مذهبی، نقش بسیار مهمی در باورهای مذهبی مردم دارند.
روس ها هم مثل مسلمانان ها، برای دعا و گرفتن حاجت به کلیسا می روند و برای گشایش اقتصادی، سلامتی، حل مشکلات، دوری از بلا و… به «تمثال» های مذهبی متوسل می شوند و در اکثر خانه ها و دفاتر و در بعضی ماشین ها، «تمثال» های مذهبی می بینید. معمولا «تمثال» هر قدیسی (که نقش امامزاده برای مسیحیان را دارند) برای یک نوع دعا و حاجت استفاده می شود.
همان طور که ما امامزاده داریم و به آن ها متوسل می شویم، در روسیه هم کلیساهای بسیاری هست که یا محل زندگی یا گذر قدیسان مسیحی بوده و به نام آن ها نام گذاری شده. معتقدان ارتودوکس به این مکان ها رفته و به دعا و عبادت می پردازند.
و در آخر، همان طور که ما نذر می کنیم، بعضی از معتقدان ارتودوکس نذر می کنند تا به خود سختی بدهند. این سنت به شدت کمرنگ شده، اما هنوز افرادی هستند که در زمان های مشخص، به صورت دسته جمعی در «دسته های مذهبی» شرکت کرده و مسیر های طولانی بین دو کلیسا و حتی بین دو شهر را پیاده رفته و بر می گردند.
از زمان های دور هم، فرماندهان نظامی، قبل از شرکت در جنگ های مهم، به یکی از قدیسان متوسل می شدند و نذر می کردند تا در صورت پیروزی، کلیسایی به نام آنان بنا کنند. بعضی از کلیساهای بسیار معروف روسیه، به همین شکل به وجود آمدند.
اگر وقت بگذارید و روبروی یک کلیسا چند دقیقه ای به رفتار مردم دقت کنید، به کرات زنان و مردانی را می بینید که در شلوغی شهر، موقع عبور از محل کلیسا، چند لحظه ای می ایستند، صلیب به خود می کشند و بعد به راهشان ادامه می دهند. پیر و جوان هم ندارد و افراد مختلف با پوشش های مختلف خود را ملزم به احترام به اماکن مذهبی می دانند.
علاوه بر این، حدود ۷ درصد جمعیت روسیه را مسلمانان تشکیل می دهند که عمدتا سنی مذهب هستند.
روسیه کمی بیشتر از ۱۴۰ میلیون نفر جمعیت دارد.

نویسنده: بهروز بهادری فر

فرهنگ چای در روسیه

روس ها مردمان چای خوری هستند، که یکی از دلایل آن شرایط آب و هوایی است.
ما در ایران خیلی به میوه برای پذیرایی اهمیت می دهیم، ولی مهمان روس ها که باشید، ساعت ها خودشان را با چای سرگرم می کنند. مگر این که فصل میوه های فصلی مثل هندوانه و میوه های مناطق حاره ای باشد.
مهمان که می رسد، فورا می پرسند چای یا قهوه؟ و اگر بگویید چای، می پرسند سیاه یا سبز؟
با وجودی که امروزه بیشتر از چای کیسه ای استفاده می کنند، ولی خیلی به امتحان کردن انواع چای و نگهداری جعبه های فلزی و چوبی چای علاقه دارند.
یک بسته چای ایرانی (به خصوص در بسته بندی خاص)، می تواند هدیه بسیار خوبی باشد و دوست روس شما را واقعا خوشحال کند.

علی رغم این که سماور روسی شهرت بین المللی دارد، اما در آپارتمان هایشان کمتر سماور می بینید. ولی در داچا (ویلای شخصی) و پیک نیک تقریبا همیشه از سماور ذغالی استفاده می کنند.
بعضی وقت ها برای این که ذغال گُر بگیرد و زود آب جوش بیاید، چکمه را روی دودکش سماور می گذارند و به این طریق هوا به داخل سماور تلمبه می زنند. حتی در بعضی رستوران های لوکس، از این روش سنتی برای جلب مشتری خارجی استفاده می کنند. همان طور که می دانید ساخت سماور در ایران به دستور امیرکبیر و توسط یک استادکار شروع شد و تا امروز ادامه دارد. بعضی از کارگاه های سماور ایرانی به روسیه سماور صادر می کنند و حتی در شهر»تولا«که معدن سماور روسی است، سماور ایرانی هم به فروش می رود.
کلمه سماور در زبان روسی یعنی «خودجوش». کلمه استکان هم روسی است. تا همین چند وقت پیش، به جااستکانی (به روسی: «پادْستاکانیک») خیلی اهمیت می دادند و ساخت جااستکانی های لوکس برای خودش تجارتی بوده. امروزه بعضی ها کلکسیون جااستکانی های قدیمی و آنتیک جمع آوری می کنند و باید گفت که واقعا زیبا هستند.

این را هم بگوییم که در روسیه رسم است وقتی اولین دندان نوزاد در می آید، قاشق چایخوری نقره (به خصوص قلمکاری شده) کادو می دهند. معمولا خیلی به ست بودن ظرف و ظروف اهمیت نمی دهند. به خصوص ماگ و استکان و قاشق چایخوری و… در خیلی از خانه ها اصلا جور نیست و اتفاقا سعی می کنند تنوع بیشتری داشته باشد. در زبان روسی به قوری »«چاینیک (Chainik) «می گویند. اما جالب این که «چاینیک» معنی آدم تازه کار و خنگ هم می دهد. برای همین اگر پشت شیشه ماشین، برچسب هشدار با علامت قوری دیدید تعجب نکنید. منظور این است که راننده این ماشین تازه گواهینامه گرفته و دست فرمان درست حسابی ندارد. روس ها چای را مثل ما ایرانی ها دم می کنند. یعنی به نسبت مورد علاقه به چای غلیظ دم شده در قوری، آب جوش اضافه می کنند.
خوردن چای با لیمو و زنجبیل مرسوم است، اما دارچین (پودر) را که در روسیه خیلی گران هم هست، فقط با قهوه می خورند، نه چای. سابقه چای در روسیه به حدود ۴۰۰ سال پیش باز می گردد، زمانی که یکی از حکمرانان مغول حدود ۷۰ کیلو چای به تزار روسیه هدیه داد. از آن پس چای به عنوان یک نوشیدنی بسیار لوکس به دربار تزار و خانواده های اشرافی راه پیدا کرد و کاروان های شتر با بار چای از چین راهی روسیه شدند. این کاروان ها حدود یک سال و نیم در راه بودند و در زمان اتراق های شبانه، چای بوی دود آتش به خود می گرفت. و چون ذائقه روس ها با این نوع چای خو گرفته، هنوز هم بعضی از برندهای چای چینی، به چای های صادراتی به روسیه طعم دود اضافه می کنند. خود روسیه هم چای تولید می کند که عمده آن در جنوب روسیه و در منطقه «سوچی» است. همان شهر ساحلی که المپیک زمستانی ۲۰۱۴ در آن برگزار شد. این منطقه شمالی ترین نقطه ای است که در آن چای می روید.
روس ها معمولا چای را نه با قند یا شکر، که با انواع شیرینی و شکلات می خورند. البته قدیم ترها قند را بین دندان می گذاشتند و با نعلبکی چای می خوردند، اما امروزه این کار را نشانه کم فرهنگی می دانند. صاحبخانه مهمان نوازی خودش را نه با چای که با مخلفاتش، یعنی انواع بیسکوییت و پیراشکی و شکلات و شیرینی و کیک و مربا و عسل نشان می دهد. صبح و ظهر و شب هم ندارد. تا دلتان بخواهد انواع و اقسام مربا دارند. از میوه های بوته ای بگیرید (که بعضی شان در ایران نیست) تا مربای میوه کاج! عسل و مربا را داخل نعلبکی می ریزند و برای هر کسی جدا روی میز می گذارند.
روسیه معدن انواع عسل زرد و قهوه ای و سیاه و نرم و سفت و… است. مثلا عسل »گرچکا» (گندم سیاه) که در ایران نداریم.
خانم هایی که کدبانو ترند (به خصوص آن هایی که ریشه های اوکراینی دارند یا از شهرهای کوچک تر و همین طور سیبری هستند) خودشان مربا درست می کنند. اگر داچا (ویلای شخصی) داشته باشند که بعید است مربا نیاندازند.
روی میز پذیرایی روس ها، حداقل یکی از این شیرینی ها دیده می شود: »پریانیک (Pryanik) «یا کلوچه زنجبیلی، »بارانکی (Baranki) « که نوعی نان خشک حلقه ای کوچک است. شاید دیده باشید که رشته های «بارانکا» را به سماور و در بعضی مراسم به گردن آویزان می کنند. انواع پیراشکی که داخلشان با انواع مربا و میوه و یا حتی کلم و گوشت پر شده.
انواع مارمالاد . انواع نان سوخاری (سوخاری در زبان روسی یعنی خشک).
»چک چک (Chak Chak) « که شیرینی ملی تاتار هاست و بین روس ها و به خصوص مسلمان های روس خیلی طرفدار دارد.
طرز تهیه اش هم خیلی ساده است. تخم مرغ و آرد را مخلوط کرده، ورز می دهند، به شکل رشته یا دانه های لوبیای خیلی کوچک در میاورند، سرخ می کنند. بعد دانه یا رشته های کوچک سرخ شده را به شکل گوله در میاورند، رویش عسل می ریزند و سرد که شد سرو می کنند.
»واتروشکا« (Vatrushka) که گرد شکل است، وسطش هم پنیر و بعضی وقت ها با کشمش. که گرد شکل است، وسطش هم پنیر و بعضی وقت ها با کشمش.

علاوه بر شیرینی های روسی، روس ها به شدت به شیرینی های شرقی علاقه دارند. این تجارت، یعنی پخت و پخش شیرینی های شرقی، مثل باقلوا و راحت الحلقوم، تقریبا منحصرا دست آذربایجانی ها است.
و در نهایت، انواع شکلات و بیسکوییت و کیک خامه ای و کیک پای هم با چای مصرف می شود. بعضی وقت ها هم بستنی را با چای می خورند.

نویسنده: بهروز بهادری فر